Ik heb er als kind veel in gebladerd. De oude fotoalbums van mijn oma, met van dat dunne papier tussen de bladzijden. Er waren nog meer foto’s, losse foto’s, bewaard in een Douwe Egberts blikje. Toen ik op latere leeftijd een serieuze belangstelling voor onze familiegeschiedenis begon te ontwikkelen, heb ik de foto’s samen met mijn vader bekeken. Helaas wist hij ook niet altijd wie er op de foto’s stonden. Het meest bijzondere waren twee foto’s die op blik waren afgedrukt. Die waren héél oud en zeldzaam, vertelde mijn vader. Maar wie er op deze foto’s stonden, daar had hij geen benul van. Jaren later toen mijn vader was al overleden, kon ik met hulp van een expert achterhalen dat het zijn eigen opa was geweest die daar zo fier op een paard zat.

Foto’s dateren

Een van de eerste stappen die je kunt zetten bij het identificeren van foto’s is door ze te dateren. Nadat het de Fransman Joseph Nicéphore Niépce in 1825 lukte om voor het eerst een permanente foto te maken van een 17-eeuwse gravure zijn er verschillende methodes gebruikt om foto’s te maken. Dat geeft al een tijdspanne waarin de foto moet zijn gemaakt. In het geval van mijn foto’s op blik bleek het te gaan om ferrotypes. Dit was het eerste ‘direct-klaar’ procedé en is herkenbaar aan het donkere beeld zonder echte contrasten. Die informatie kreeg ik ongeveer 10 jaar geleden van de inmiddels overleden fotografiehistoricus Frido Troost. Deze techniek werd geïntroduceerd in de jaren zestig van de 19de eeuw en heeft nog, veelal beoefend door straat fotografen en rondreizende portrettisten, bestaan tot circa 1910.

Daarmee kon ik deze foto’s dateren tussen 1880 en 1910, toen de rondreizende fotografen ook Nederland bezochten. Maar van Frido kreeg ik nog meer informatie. Hij herkende namelijk de bootjes en het hek op de achtergrond als de boulevard van Scheveningen. Dus toen had ik naast een tijdspanne ook nog een locatie. Daarna was het alleen maar uitzoeken wie er in die periode op een paard in Scheveningen geweest kon zijn en dat was Jan Gros, de vader van mijn oma, die in die periode koetsier was in Den Haag. De vrouw op de andere foto moet dan wel zijn vrouw Reintje Velstra zijn geweest, maar de foto is te vaag om haar erin te herkennen. Zo’n resultaat had ik niet verwacht en eerlijk is eerlijk, het was een gelukje. Het lukt vaker niet dan wel om oude familiefoto’s te identificeren.

Foto’s op karton

De meest voorkomende familiefoto’s zijn foto’s die geplakt zijn op karton. Vaak met de naam van de fotograaf er in sierlijke letters bij gedrukt. Dit zijn ‘carte de visites’ of ‘kabinetfoto’s’. In 1854 kreeg de Fransman André Disdéri het patent voor de carte de visite. Dit waren een soort kartonnen visitekaartjes van ca. 6×8,5 cm, waarop meestal een portret werd afgedrukt. Doordat de kosten voor deze foto’s laag waren, waren ze in de tweede helft van de 19e eeuw voor een groot deel van de bevolking beschikbaar en werden ze vaak in sets verkocht om ze weg te kunnen geven aan bijvoorbeeld familieleden. Daardoor is de kans ook groot dat u dezelfde foto’s bij verschillende familieleden tegen kunt komen.

Vanaf 1866 kwam de kabinetfoto op de markt. Deze had een groter formaat van ongeveer 11×17 cm en de kaart was iets dikker. Deze kabinetkaarten werden meestal eenmaal afgedrukt en vaak in speciale houders op de schoorsteenmantel gezet. De naam van de fotograaf verscheen eerst summier op de foto’s, maar al snel werd dit uitgebreid met een uitvoeriger naamsvermelding of door prachtig uitgevoerde reclameteksten op de achterzijde.

Informatie over fotografen

Er zijn verschillende mogelijkheden om oude foto’s te dateren. Op internet zijn lijsten te vinden waarbij de dikte of het uiterlijk van het karton iets zegt over wanneer de foto’s zijn gedrukt. Op de Engelstalige website www.graphicatlas.org vind je tools waarmee je foto’s kunt dateren.

Een andere methode is om te kijken of er informatie te vinden is over de fotograaf. Komt uw familie uit Friesland, dan heeft u geluk want dan kunt u de website van Andrys Stienstra uit Burgum raadplegen. Op www.photographen.nl heeft hij een database gemaakt met woon- en werkadressen van voornamelijk Friese fotografen. Dat kan erg nuttig zijn.

Een voorbeeld is de foto hiernaast van een prachtig gekleed gezin. De fotograaf is De Jong uit Leeuwarden. Op de achterzijde van deze foto staat ook nog zijn adres. Op de website van Stienstra is hij al snel gevonden. Ik vind daarop een geschiedenis van deze firma, opgericht in 1893 door Hendrik de Jong en gevestigd op de Tweebaksmarkt in Leeuwarden. In 1895 nam Aaltje de Jong het bedrijfje over van haar overleden broer Hendrik en stichtte zij vanaf 1901 filialen in Heerenveen en Sneek. Omdat op mijn foto alleen Leeuwarden staat genoemd moet hij voor die periode zijn gemaakt, waardoor ik de conclusie kan trekken dat deze foto tussen 1893 en 1900 is gemaakt.

Overigens kon ik de personen op de foto identificeren nadat ik in contact kwam met familieleden van mijn oma’s kant.

Zoek verre neven en nichten op!

Heeft u foto’s van onbekende familieleden? Treuzel niet en ga zoveel mogelijk familieleden bij langs. Verre ooms en tantes, neven en nichten, het maakt niet uit ook al heeft u ze jaren niet gezien, trek er op uit. Begin met de oudste, om duidelijke redenen. Laat ze de foto’s zien. De kans is groot dat er uit een la dezelfde foto’s op tafel komen, hopelijk gepaard met mooie familieverhalen. Schrijf de namen op, het liefst achter op de foto’s zodat deze kostbare informatie niet verloren gaat voor de volgende generaties. Mocht u een familielid treffen met een goed geheugen en mooie herinneringen, probeer zoveel mogelijk vast te leggen door de gesprekken op te nemen met uw mobiele telefoon of een memorecorder. Laat ook deze verhalen niet verloren gaan!

Het is ook vaak een kwestie van geluk. Zo kwam ik een jaar of vijf geleden in contact met een aantal verre nichten, familie van oma’s kant, en kwamen er bij een bezoek stapels foto’s tevoorschijn. Een aantal daarvan mocht ik houden, waarvan ik er één heb ingelijst. Een werkelijk schitterende, statig portret van mijn nog jonge oma met haar ouders. Zo mooi kan familieonderzoek zijn!

Jan Gros, Reintje Velstra en beppe Jitske Gros