Geschiedenis

Inleiding

December 1944. Door de vele razzia’s in het najaar van 1944 zitten de gevangenissen in Leeuwarden en Groningen overvol. In het Huis van Bewaring zitten de politieke gevangenen. In cellen die bedoeld zijn voor twee personen zitten meer dan tien man. De meesten zijn gepakt wegens ontduiking van de Arbeitseinsatz, maar er zitten ook zwarthandelaren en dieven. De dagen in de cel zijn eentonig. In Leeuwarden worden de gevangenen maar twee keer per dag een kwartier gelucht. Doordat de mannen zonder enige vorm van proces in de gevangenis worden gestopt, is het volstrekt onduidelijk hoe lang ze moeten zitten en wat de volgende bestemming gaat worden. De onzekerheid is om gek van te worden. Dagelijks gaan Duitse soldaten door de gangen om de namen te roepen van gevangenen die op transport worden gesteld. Er zijn twee bestemmingen: naar Drenthe om te spitten of naar Duitsland. Het laatste wordt het meest gevreesd.

Overval op het Huis van Bewaring in Leeuwarden

In het najaar van ’44 worden in Leeuwarden veel verzetsmensen opgepakt. Daar zitten ook een aantal prominent verzetsmannen tussen, waaronder Klaas Leijenaar en Jurjen Dreeuws. Ze worden vreselijk gemarteld om namen los te krijgen. Al snel bleek dat Dreeuws tijdens zijn eerste weekend in gevangenschap door was geslagen en namen had genoemd. Dit leidde weer tot nieuwe aanhoudingen. De kans dat meer verzetsleden onder grote druk zouden ‘doorslaan’ was erg groot. De Friese Knokploeg, de gewapende tak van het verzet, moest actie ondernemen. Er wordt een bevrijdingsactie op poten gezet en dankzij infiltratie en samenwerking met de Oranjegezinde bewakers krijgt de KP belangrijke informatie én valse sleutels in handen. De overval werd uiteindelijk op 8 december 1944 uitgevoerd. Zonder ook maar één schot te lossen werden 51 gevangenen uit de zwaarbewaakte gevangenis bevrijd.

Een fragment uit de film ‘De Overval’

Overval op het Huis van Bewaring in Assen

Enkele dagen na de geslaagde overval op het HvB in Leeuwarden vindt er een soortgelijke overval plaats in Assen. De voorbereidingen zijn al enkele weken daarvoor gestart. De Knokploeg Noord-Drenthe heeft met dezelfde problemen te kampen als in Leeuwarden: opgepakte verzetsmensen worden zwaar mishandeld en staan op het punt om door te slaan. De overval in Leeuwarden zorgt voor een versnelling in de plannen voor de overval in Assen, men vreest dat de bewaking zal worden opgeschroefd. De KP Noord-Drenthe heeft geen tijd te verliezen. Op 11 december 1944 dringen zes jongens in de leeftijd van 20 tot 24 jaar de gevangenis binnen en weten zonder bloedvergieten 31 verzetsmensen te bevrijden. In twee vrachtwagens bestuurd door KP’ers in Duits uniform worden de gevangenen opgehaald en naar hun onderduikadressen gebracht. De overval heeft nauwelijks een kwartier geduurd. Later zal blijken dat de verzetsmensen op 12 december zouden worden geëxecuteerd . Ze werden dus net op tijd bevrijd.

Geen represailles?

Na de overvallen wordt er door de Duitsers jacht gemaakt op de bevrijde gevangenen en hun helper, echter zonder resultaat. Volgens de geschiedschrijving hadden de Duitsers respect voor het feit dat de overvallen zonder bloedvergieten hadden plaatsgevonden en zouden er geen represailles hebben plaatsgevonden. Maar klopt dat wel?
In 2015 wordt er in Leeuwarden aandacht besteed aan de overval. Meerdere kranten beschrijven dat er geen represailles hebben plaatsgevonden. Daarna verschijnen er een aantal reacties in de Leeuwarden Courant. Johannes Wijbenga uit Joure, toen 91 jaar oud, verteld aan de krant hoe hij als jongeman in de gevangenis zat toen het verzet op 8 december de 51 verzetsmensen bevrijdde. Kort daarop werd Wijbenga met 99 andere Friezen, per veewagen naar kamp Ahlem bij Hannover gebracht, waar ze pas weer uitkwamen toen de Amerikanen het op 10 april bevrijdden.

Ook Jan Zoodsma uit Minnertsga vertelt dat zijn al overleden vader Jappie, een van de andere Friezen, altijd het gevoel heeft gehad dat ze vanwege de overval naar Ahlem zijn gestuurd. Vooral omdat er honderd man werden weggevoerd, precies twee keer het aantal dat uit de gevangenis bevrijd was. Een andere oud-gevangene, Teije Travaille uit Tzummarum, onderstreept het verhaal. Later zal blijken dat het transport op vrijdag 15 december (exact een week na de overval!) van 100 mannen uit de gevangenis in Leeuwarden, samengevoegd wordt met een kleiner transport van gevangenen uit het Huis van Bewaring in Groningen. Onderweg weten nog een aantal te ontsnappen. Volgens gegevens van dhr. Tamminga zouden uiteindelijk ongeveer 83 man van de 100 uit Leeuwarden in Hannover aankomen. Het transport uit Groningen zou uit ongeveer 28 man hebben bestaan. Op de lijst van Tamminga staan in totaal 108 namen.

Was het transport vanuit Groningen een represaille op de overval in Assen? En het transport vanuit Leeuwarden een reactie op de overval een week eerder? Het is opvallend dat de eindbestemming, Hannover, afwijkt van de standaard transporten naar Wilhelmshaven of Borkum. En dat een week na de overvallen. Het lijkt er sterk op dat deze gebeurtenissen met elkaar verbonden zijn, maar door het gebrek aan geschreven bronnen zal dit altijd giswerk blijven.