Boek strafkamp Yde

Wat is de invloed van grote historische gebeurtenissen tijdens de Tweede Wereldoorlog op de burgers? Voor welke keuzes komen ze te staan en hoe ver reikt de invloed van die beslissingen in hun leven en dat van hun (klein)kinderen? De plannen van de Duitse bezetter om de bevolking van de bezette gebieden in te zetten voor het werken aan de uitbreiding van de Duitse verdedigingslinies hadden grote gevolgen. Veel gemeenten weigerden om namenlijsten op te stellen en in sommige gevallen doken hele gemeentebesturen onder. In Vries werd de Harener ambtenaar Pieter Wierenga gefusilleerd nadat hij geweigerd had om namenlijsten samen te stellen.

Vanaf september 1944 werden duizenden dwangarbeiders of spitters, zoals ze toen werden genoemd, overgebracht naar Drenthe om te werken aan loopgraven, tankgrachten en andere verdedigingswerken. Fabriekspanden, scholen en boerenschuren werden door de Duitsers gevorderd om de dwangarbeiders alsook de honderden militairen onder te brengen die toezicht moesten houden op het graafwerk. Om de dwangarbeiders in het gareel te houden werden er strafkampen opgezet. Deze kampen werden bevolkt door zgn. Polizeihäftlinge, mannen die waren opgepakt wegens ontduiking van de arbeidsinzet of wegens andere kleine vergrijpen. Ook dwangarbeiders die gepoogd hadden te vluchten of zich hadden ‘misdragen’ konden rekenen op een verblijf in een strafkamp.

In Yde-De Punt, een klein dorpje onder de rook van Groningen, werd in oktober 1944 de gemeenteschool gevorderd. De vier klaslokalen en de zolder werden omgebouwd tot verblijven voor ongeveer 200 mannen die voornamelijk afkomstig waren van het Huis van Bewaring in Leeuwarden. Op het schoolplein werd niet meer gespeeld, maar stonden er iedere ochtend gevangenen op appel waarna ze in colonne werden afgevoerd naar het werk. Ook werden er op het schoolplein schijnexecuties uitgevoerd en werden er gevangenen mishandeld door de bewakers.Velen probeerden te ontsnappen, vaak geholpen door de plaatselijke bevolking. Zoals Mettien Timmer, die de moeder van strafkamp Yde werd genoemd. Zij was uitbaatster van het café tegenover het strafkamp en met gevaar voor eigen leven hielp ze gevluchte spitters door hun kleding en fietsen te lenen en door het verstrekken van onderdak. Ook de plaatselijke smid en de bakker zaten in het complot. Ze hadden contacten met de Friese ondergrondse. Ze moesten voorzichtig te werk gaan, want in Yde en omgeving zat een groep NSB’ers die ‘s nachts ook het kamp bewaakten.

Ook voor de ontsnapten was de tocht naar huis niet zonder gevaar. Op 16 november 1944 werden twee jonge mannen, die een dag daarvoor uit strafkamp Yde waren ontsnapt, door de Abschnittleiter uit Vries en zijn kompaan in Norg gefusilleerd. Ter afschrikking hebben hun lichamen nog enkele dagen langs de weg gelegen met een bordje om hun nek waarop stond dat ze gestraft waren omdat ze van hun werk weg waren gelopen. Twee dagen later stapte de 43-jarige Eelke Dijkstra bij café Jager bij De Punt samen met 35 andere gevangenen van het Huis van Bewaring in Leeuwarden uit de vrachtauto. Er werd hen verteld dat ontvluchten en poging tot ontvluchten werd bestraft met de kogel. In de stromende regen liepen ze in rijen van drie naar het voormalige schoolgebouw in Yde. Daar aangekomen moesten ze hun persoonsbewijzen inleveren en zochten ze een plaats in het stro. Eelke schreef die avond in zijn dagboek:”de eerste nacht in dit lustoord, hoe vele nog?”

Het is 2012 als de kleinzoon van Eelke Dijkstra besluit om het dagboek op internet te publiceren en om onderzoek te doen. Erik heeft zijn pake Eelke zelf nooit gekend en wil graag weten wat voor kamp het was en of er misschien nog kampgenoten leven die zijn opa gekend hebben. Het adressenlijstje in het dagboek van Eelke is een eerste aanknopingspunt en levert de eerste contacten op met nazaten van gevangenen van strafkamp Yde. Na contact met de Historische Kring Yde-De Punt volgt in mei 2013 een tentoonstelling in het gebouw waarin het strafkamp was gevestigd. Door de aandacht hiervoor in de media meldden de eerste oud-gevangenen zich. Ook duikt er in het voormalige café een blikje met dankbrieven op bij de kleinzoon van Mettien Timmer, waaronder twee brieven van Eelke zelf. In 2014 volgt er een documentaire over strafkamp Yde, waarin vier oud-gevangenen hun verhaal vertellen.

Er komen meer dagboeken en andere egodocumenten boven water. Via een oud-gevangene duikt er zelfs een unieke foto op van de ‘strafcolonne’. Het dagboek en de brieven van Jakob Hanenburg, die twee dagen na het vertrek van Eelke in strafkamp arriveerde en de bevrijding van het kamp beschreef, zorgt voor een rode draad in de historie van strafkamp Yde. Een historie die verweven is met andere gebeurtenissen in de regio: de Texelaars die in Assen en in Vries waren tewerkgesteld en daar hun sporen hebben nagelaten en het verhaal van een groep monniken die in een oude pianofabriek in Tynaarlo verblijven vormen een geheel.

De schrijver wil het verhaal van strafkamp Yde zo objectief mogelijk vertellen, vanuit verschillende gezichtspunten. Hij heeft niet alleen oud-gevangenen geïnterviewd maar ook nazaten van bewakers van het kamp en van de verraders die ervoor hebben gezorgd dat zoveel mannen werden opgepakt. Wat waren hun beweegredenen en was het werkelijk zo zwart-wit als men dacht? Ook volgt er er een uitgebreid onderzoek naar de zaak van de twee doodgeschoten jongens. Wie waren de daders en wat was hun achtergrond? Er komen schokkende feiten boven water.

Het boek is een unieke combinatie van de grote historische gebeurtenissen naast de verhalen van de mensen die het aan den lijve hebben ondervonden en die persoonlijke beslissingen moesten nemen die het gevolg waren van die grote gebeurtenissen in de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog. De beslissingen die vaak diepgaande gevolgen hadden voor hun leven en dat van hun kinderen en kleinkinderen.

Het boek zal naar verwachting voorjaar 2018 verschijnen en is tegen een speciale voorintekenprijs te reserveren via de webwinkel van Koninklijke Van Gorcum. Klik hier om te bestellen!

Print Friendly, PDF & Email